Historia Parafii Ewangelickiej we Włocławku
Historia ewangelików włocławskich związana jest bezpośrednio z polityczną i społeczną historią samego miasta. Od ponad 600 lat jest ono miastem katedralnym związanym z siedzibą tutejszych biskupów. Bardzo silna władza biskupia (w czasach królewskich związana z urzędem tzw. Interrex-a) uniemożliwiała osiedlanie się innowierców po tej stronie Wisły. Sytuacja zmieniła się dopiero po II rozbiorze Polski, wtedy to rozpoczął się proces osadnictwa kolonistów niemieckich głównie wyznania ewangelickiego. W latach od 1793 do 1807 Włocławek podlegał administracji zaboru pruskiego w ramach tzw. Prus Południowych. Pomiędzy 1807 a 1812 stacjonowały tu wojska armii napoleońskiej. Od 1807 roku Włocławek wszedł w obręb Księstwa Warszawskiego, a po Kongresie wiedeńskim w 1815r. miasto wcielono do Królestwa Kongresowego. Niniejsze zmiany granic, ustrojów i systemów władzy umożliwiły na przełomie XVIII i XIX wieku napływ niekatolickiej ludności. Większość z nich pochodziła z terenów ówczesnych Prus – Torunia, Gdańska, Grudziądza, Brodnicy, Bydgoszczy i Mogilna. Byli też i osadnicy, którzy przyjechali z innych, o wiele dalszych niemieckich miast m.in. z Poczdamu, Drezna, Hanoweru, Hamburga, Brunszwiku.
W okresie władzy pruskiej odprawiano przede wszystkim sporadycznie nabożeństwa domowe, na które przyjeżdżali duchowni z okolicznych miejscowości – Kowala, Chodcza, Lipna lub Torunia. Dla potrzeb grzebalnych wyznaczono ewangelikom fragment cmentarza przy kościele św. Wojciecha. Pierwszym, stałym miejscem organizacji ewangelickich nabożeństw był nieistniejący już dziś kościół św. Stanisława. Choć już wtedy, ze względu na bardzo zły stan techniczny przeznaczony był do rozbiórki, to w latach 1796-1797 wspomniani wyżej księża, bądź stacjonujący we Włocławku, wraz z pruskim batalionem kapelani wojskowi, odprawiali w nim luterańskie nabożeństwa.
Sytuacja zmieniła się po wkroczeniu do Włocławka wojsk napoleońskich i w kolejnych latach, gdy nastąpił znaczny przyrost liczebny luteranów. Wystąpili oni w 1818 roku do władz Królestwa Polskiego o zgodę na sprawowanie nabożeństw w kościele św. Wojciecha. Ta ufundowana w 1600 roku drewniana świątynia stojąca przy ulicy Brzeskiej, na początku XIX wieku była użytkowana już tylko sporadycznie, jedynie na coroczny odpust. Po długich staraniach strona katolicka wyraziła zgodę na przekazanie kościoła pismem z dnia 20.08.1819. Na mocy decyzji Komisji Rządowej Wyznania i Oświecenia Publicznego z 24.06.1820r., oraz za zgodą miejscowego Biskupa, którego reprezentował wówczas ks. kanonik Benedykt Cynka, w dniach 17-18.03.1821 roku nastąpiło oficjalne przekazanie kościoła stronie ewangelickiej. Pierwsze nabożeństwo odprawił w święto Wniebowstąpienia Pańskiego – 31 maja 1821 r. ks. Georg Ortmann z Chodcza.
Ważnym krokiem w religijnym życiu włocławskich ewangelików było utworzenie 5 listopada 1829 roku samodzielnej parafii ewangelickiej we Włocławku. Jej pierwszym proboszczem został ks. Juliusz Adolf Teodor Ludwig. W momencie powstania parafia we Włocławku liczyła 430 rodzin – czyli 2414 dusz w mieście i okolicach. W latach 1831/32 wybudowano plebanię. Od 1834r. na zbiegu ulic Brzeskiej i Piekarskiej istniała ewangelicka szkoła podstawowa. Stale rosnące koszty utrzymania – związane głównie z koniecznością prowadzenia ciągłych remontów oraz ograniczoną liczbą miejsc (ok.150) w drewnianym kościółku św. Wojciecha sprawiły, że coraz większym pragnieniem i koniecznością stało się wybudowanie nowej świątyni.
W roku 1850 Fryderyk Wilhelm Cords, dziedzic dóbr Siewiersk zapisał w testamencie swój majątek (16.500 rubli) na budowę nowego kościoła, szkoły i szpitala ewangelickiego (domu opieki), które to dwie ostatnie instytucje miały w przyszłości nosić jego imię. Kilka miesięcy po sporządzeniu testamentu, w tym samym 1850 roku zmarł, niestety realizacja zapisu opóźniła się o blisko 20 lat wskutek procesów z rodziną zmarłego. Wreszcie w 1874r. uzyskano pieniądze na budowę.
Neogotycki, ceglany kościół ewangelicki wybudowano w latach 1877-1881 według planów budowniczego gubernialnego Franciszka Tournelle. Uroczyste poświęcenie kościoła ewangelickiego we Włocławku odbyło się 25 października 1881r. Konsekracji dokonał Generalny Superintendent ks. Paweł Ewerth z Warszawy po przemówieniu na biblijny tekst: Bo oto wybrałem i poświęciłem tę świątynię, aby tam było moje imię na wieki, i moje oczy, i moje serce tam będą skierowane po wszystkie dni. (II Kronik 7,16) Przemówienie sprzed ołtarza wygłosił ks. dr Edward Ignacy Boerner, superintendent diecezji płockiej, a kazanie na tekst z Ewangelii Marka 6,31-37 … A wyszedłszy Jezus, ujrzał mnóstwo ludu i ulitował się nad nimi, że byli jak owce nie mające pasterza, i począł ich uczyć wielu rzeczy… – proboszcz parafii we Włocławku ks. Rudolf Zirkwitz. Wraz z pracami przy budowie kościoła wyremontowano i przebudowano plebanię, a po 1945r. kilkukrotnie zmieniano jeszcze w niej układ pomieszczeń, podnosząc funkcjonalność jej poszczególnych części.
Przy dawnym kościele św. Wojciecha (stojącym nieco bliżej ulicy niż dzisiejsza świątynia) funkcjonował od około 1600r. także przykościelny cmentarz. Jego część została wyznaczona w okresie zaboru pruskiego na miejsce pochówku zmarłych ewangelików. Po przejęciu kościoła w 1821r. cmentarz służył parafii do ok. 1850 roku. Później, pogrzeby ewangelickie odbywały się (do 1897) na terenie cmentarza na obecnym Zielonym Rynku (przed dzisiejszym UM). Ostatecznie, oba cmentarze przeniesiono na nowe miejsce u zbiegu dzisiejszych ulic Cmentarnej i Okrzei.
Jedyną pozostałością po dawnym cmentarzu przykościelnym jest pojedynczy nagrobek przedstawiający niegdyś płaczącego anioła opartego o urnę. Wg informacji prasowej z 1865r. był to niegdyś pomnik Henryki Wilhelminy z Heroldów, małżonki pułkownika wojsk pruskich Karola de Greiffenberg.
Przed kościołem, na lastrykowym postumencie stoi figura zapraszającego Chrystusa. Pod nią, na piaskowcowym cokole znajduje się napis: Pójdźcie do mnie wszyscy Mat XI, 28. Figura ta zdobiła pierwotnie frontową ścianę Domu Miłosierdzia przy ul. Słowackiego, jednak po wojnie musiała zostać zdjęta i ustawiono ją na dzisiejszym miejscu. W roku 2010 została poddana gruntownej renowacji i konserwacji. Teren kościoła przed ulicą Brzeską otacza zabytkowe, ozdobne, kute ogrodzenie, ufundowane zostało w 1897 r. przez Ludwika Bauera.
Na początku XX wieku parafia we Włocławku przeżywała swój najdynamiczniejszy rozwój. Liczba parafian wynosiła w mieście i okolicy ponad 3000 osób, było to wtedy około 10% mieszkańców. Myślano wtedy nawet o rozbudowie kościoła (planowano dodanie od wschodniej strony, pod wieżą – transeptu, czyli nawy poprzecznej).
Oprócz samego miasta Włocławka, istniało pięć filiałów: w gminach: Dobiegniewo, Falborz, Łęg, Śmiłowice i Wieniec. Parafia prowadziła pięć szkół – polskie w Modzerowie i Krzywej Górze, oraz niemieckie we Włocławku, Łęgu-Witoszynie i Sarnówce.
Rozwój liczebny i materialny parafii związany był bezpośrednio z rozwojem całego miasta. Większość dużych zakładów przemysłowych, przedsięwzięć handlowych i rzemieślniczych związana byłą z działalnością ewangelików, którzy właśnie na przełomie XIX i XX wieku stanowili „koło zamachowe” lokalnej gospodarki. Sami ewangelicy nie stanowili nigdy w historii Włocławka znaczącego odsetku ludności (maks. 10 -11 %), to ich wpływ na kształt i rozwój samego miasta pozostaje bezdyskusyjny.
Rodzina Steinhagen prowadziła miejscową papiernię i fabrykę celulozy, rodzina Bohme – fabrykę cykorii (dzisiejsza Delecta), rodzina Vaedtke – fabrykę mydła i świec, rodziny Haak i Mühsam – fabryki maszyn rolniczych, rodzina Klauke – fabrykę drutu, rodzina Kreutz – wytwórnię koszy itp. Szczególne miejsce wśród długiej i zasłużonej listy fabrykantów zajmują Adela i Ludwig Bauerowie. Byli oni niezwykle zasłużonymi dla parafii i miasta przedstawicielami polskiego ewangelicyzmu.
Ludwik Bauer – był właścicielem huty szkła „Helena”, a także browaru, wytwórni wód i wódek słodkich. Był burmistrzem, a w latach 1915 – 1918 pierwszym prezydentem miasta Włocławka. Przewodził Towarzystwu Wzajemnego Kredytu. Był prezesem Banku Kujawskiego. Był także przewodniczącym Komitetu Obywatelskiego Włocławka. Z jego inicjatywy w 1900r. Ministerstwo Finansów stworzyło 7-mio klasową Szkołę Handlową we Włocławku (dziś I LO im. Ziemi Kujawskiej). Ludwik Bauer, odznaczony został za swoje zasługi orderem Polonia Restituta i tytułem honorowego obywatela miasta Włocławka.
Adela i Ludwik Bauerowie umożliwili realizację zapisu ostatniej części testamentu F.W. Cordsa. Przy ich wydatnej pomocy wybudowano w 1905 r. Dom Miłosierdzia. Był to dom opieki dla starców i kalek, obok niego istniała także ochronka dla dzieci z ubogich rodzin, oraz szwalnia dla kobiet. Mieścił on 48 pokoi dla podopiecznych i salę konfirmacyjną. Dom, prowadzony przez ewangelickie siostry diakonisy i dotowany co roku przez rodzinę Bauerów działał do 1945 roku. Bauerowie ofiarowali też parafii budynek szkolny (1907 r.) przy ul. Słowackiego.
Dynamiczny rozwój parafii i wpływ ewangelików na lokalne społeczeństwo wstrzymał wybuch II Wojny Światowej. Zmniejszyła się liczba parafian, zahamował się także rozwój samego miasta. Życie parafialne, choć bardzo bogate w różnorodne formy działalności m.in. za sprawą Towarzystwa Młodzieży Ewangelickiej, nie przekładało się już tak znacząco na życie miasta jak na przełomie wieków.
Lata powojenne radykalnie zmieniły sytuację materialną i strukturalną Parafii. Cały majątek parafii przejęło państwo, plebania zajęta została przez ludność cywilną, a sam kościół był poważnie uszkodzony. W parafii pozostało około 600 osób. Wielkim wysiłkiem podźwignięto kościół ze zniszczeń, a kolejni duchowni starali się o zachowanie zarówno stanu posiadania, jak i liczby wiernych. Niestety, sytuacja powojenna zmusiła wielu z nich do emigracji. Lata 90-te umożliwiły rewindykację części dawnego majątku, z którego część ziemi przy ulicy Grodzkiej i budynek przy ulicy Słowackiego 4 parafia sprzedała, dzięki czemu możliwy był remont wnętrza kościoła w roku 2008 i remont dachu plebanii. W latach 2016-2019 dzięki wsparciu finansowemu ofiarodawców możliwe było zaadaptowanie piętra plebanii na kaplicę zimową pełniącą kilka funkcji: na nabożeństwa, spotkania parafialne, wykłady. Przy kaplicy znajduje się również kuchnia parafialna i pokój gościnny.
Dzięki wsparciu finansowemu Urzędu Miasta Włocławek, Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego, Funduszu Kościelnego MSWiA, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz środków własnych parafii możliwy był remont dachu nawy głównej kościoła w 2023 roku, elewacji i dachu wieży w 2024 roku, elewacji frontowej kościoła w 2025 roku.
Dzisiaj parafia jest społecznością diasporalną, liczącą około 70 osób. Wśród parafian coraz liczniejszą grupę stanowią osoby, które w dorosłym wieku podjęły świadomą decyzję o wstąpieniu do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce.
Duszpasterze Parafii we Włocławku
1790 – 1821 ks. Präßharth (Kowal)
ks. Georg Heinrich Ortmann (Chodecz)
ks. Johann Christoph Leberecht Pastenacci (Lipno)
1829 – 1837 ks. Juliusz Adolf Teodor Ludwig
1836 – 1837 ks. Karol Józef Jonscher (wikariusz)
1837 – 1844 ks. Gustaw Wilhelm (Benno) Müller
1844 – 1868 ks. Jan Bogumił Tydelski
1869 – 1895 ks. Rudolf Zikrwitz
1896 – 1917 ks. Ernst Juliusz Filtzer
1917 – 1918 s. (?) Quast (kapelan wojskowy)
1918 – 1938 ks. Teodor Hugo Wosch
1934 – 1938 ks. Kurt Aleksander Merget (wikariusz)
1938 – 1939 ks. Helmut Prüfer
1940 – 1945 ks. superintendent Rudolf Reinhard Henke
ks. Fryderyk Oskar Berthold (2. proboszcz)
1945 – 1947 ks. Emil Dawid
ks. Edward Schendel
ks. dr Lucjan Lewandowski (Osówka)
1947 – 1951 ks. senior Ryszard Trenkler (Toruń, administracja ex-officio)
1951 mgr teol. Jerzy Otello
1951 – 1963 ks. Emil Dawid
1963 – 1968 ks. Jan Lech Klima (Rypin)
ks. Jan Hause (Warszawa, administracja ex-officio)
ks. senior Edward Dietz (Sopot, administracja ex-officio)
ks. Henryk Schröder jun.
1968 – 1983 ks. Jan Feruga
04.-10.1984 student teol. Krzysztof Mutschmann
10.1984 – 09.1988 ks. Marina Bienioszek
10.1988 – 11.1989 ks. senior Tadeusz Raszyk (Poznań, administracja ex-officio)
1989 – 1998 ks. Marek Loskot (administracja ex-officio do 2001)
1998 – 2002 ks. Krzysztof Cienciała
09.2002 – 06.2003 ks. Alfred Borski
07.2003 – 07.2004 ks. bp Michał Warczyński (Sopot, administracja ex-officio)
09.2004 – 06.2004 mgr. teol. Dariusz Sławomir Chwastek
07.2004 – 06.2015 ks. Michał Walukiewicz
07.2015 ks. Dawid Mendrok